Ғажайып аспап — адамның дауысы

02.10.2026, 14:43 kz.otyrar.kz

Әлемде мыңдаған музыкалық аспап бар: сыбызғы мен домбыраның қоңыр үні, фортепианоның сыңғыры, скрипканың мұңды әуені адам жанын баурап алады. Алайда, осы аспаптардың ішіндегі ең жетілген, ең ғажайып және ең алғашқы аспап — ол адамның дауысы. Табиғат адам баласына ешбір шебердің қолынан шыққан дүние тең келмейтін тірі аспапты сыйға тартты. Дауыс — тірі музыкалық аспапү Кәдімгі музыкалық аспаптар сияқты адамның дыбыс аппараты да бірнеше бөліктен тұрады: Үрмелі аспаптар сияқты, біздің өкпеміз бен тыныс алу жүйеміз ауа ағынын реттеп, дыбыстың шығуына күш береді. Ішекті аспаптар сияқты: Тамағымыздағы дыбыс сіңірлері (байламдары) гитара немесе қобыздың ішектері сияқты дірілдеп, дыбыс толқынын тудырады. Резонаторлар сияқты: Ауыз қуысы, мұрын және кеуде қуысы дыбысты күшейтіп, оған ерекше бояу (тембр) береді. Бірақ механикалық аспаптардан айырмашылығы — адам дауысы тек әуенді ғана емес, сөзді, сезімді, қуаныш пен мұңды тікелей жеткізе алады. Дауыс — жанның айнасы. Тембр — дауыстың қайталанбас бояуы. Әр адамның саусақ ізі сияқты, оның дауысы да қайталанбас ерекшелікке ие. Музыкада бұл қасиетті тембр деп атайды. Тембрдің арқасында біз адамды көрмей-ақ, оның кім екенін дауысынан танимыз. Музыка өнерінде адам дауысы биіктігі мен сипатына қарай бірнеше негізгі топқа бөлінеді: Әйелдер дауысы: Сопрано (жоғары, сыңғырлаған), Меццо-сопрано (орташа), Контральто (төмен, қоңыр). Ерлер дауысы: Тенор (жоғары, ашық), Баритон (орташа, қанық), Бас (төмен, жуан, айбынды). Вокал өнері және оның пайдасы: Дауыспен ән салу өнерін вокал деп атайды. Ән айту — жай ғана өнер емес, ол адамның денсаулығына да өте пайдалы. Музыка сабағында дұрыс тыныс алуды үйрену өкпені дамытады, қан айналымын жақсартады және көңіл-күйді көтереді. Адам дауысының мүмкіндігі шексіз. Бір ғана дауыстың көмегімен адам құстардың сайрағанын, табиғат құбылыстарын (жаңбырдың, желдің дыбысын) салып, тіпті оркестрдің аспаптарын айнытпай еліктей алады (бұл өнерді қазіргі мәдениетте битбокс, ал классикалық өнерде а капелла — аспапсыз ән айту дейді).

Адамның дауысы — табиғаттың ең ұлы жаратылысы және ең нәзік аспап. Кез — келген музыкалық аспапты дүкеннен сатып алуға немесе ішегі үзілсе ауыстыруға болады, ал адам дауысының теңдесі жоқ. Сондықтан оны күту, дұрыс пайдалану және музыка сабағы арқылы оның сұлулығын аша түсу — әрбір оқушының өнерге деген құрметі. Өз аспабыңызды қадірлеңіз және онымен әдемі әуен сыйлаңыз!

Роза Найманбаева,

Б. Өтеп атындағы мамандандырылған «Өнер» мектеп-интернатының эстрадалық ән салу пәнінің мұғалімі